Fri, 23 February 2024
Your Visitor Number :-   6866001
SuhisaverSuhisaver Suhisaver

ਮਸਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਛਾਪਣ ਦਾ -ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ

Posted on:- 17-07-2013

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਸਲਾ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਉੱਠਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਇਹ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪੇ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਐਤਕੀਂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਯਤਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਹਰਿਆਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਮਾਸਕ ਪੱਤਰ ‘ਸ਼ਬਦ ਬੂੰਦ’ ਨੇ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਸਾਲ ਕੁ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਪੰਨ੍ਹੇ ਇਸ ਲੇਖੇ ਲਾਏ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਉਸੇ ਅੰਕ ਦੀਆਂ ਪੰਜ-ਚਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪ ਕੇ। ਤਰਕ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਣ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਕਈ ਵਧੀਆ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।



ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਰਚਾ ਛਪਿਆ ਤਾਂ ਪੈਂਦੇ ਸੱਟੇ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਅੱਗੋਂ ਠੱਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਠੱਪ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਚਾਲਕ ਵਿੱਚੇ-ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲ਼ਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਉਸ ਮੌਕੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਜਾ ਸਕੇ ਤੇ ਉਹ ਅਵਸਰ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇਨਾਮ ਵੰਡ ਸਮਾਰੋਹ ’ਚ ਤੇ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਚਾਲਕਾਂ ਨੇ ਪੋਲੇ ਜਿਹੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਹੇੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਆਸ਼ਾ ਨਾਲ਼ ਕਿ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਜਿਹੇ ਨੇਕ ਖ਼ਿਆਲ ਲਈ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਮੁਕਤ-ਕੰਠ ਨਾਲ਼ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨਗੇ, ਪਰ ਹੋਇਆ ਉਲਟ।

ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਬਾਕੀ ਸਮਾਜ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਸਤੱਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਸਤੱਰਕਤਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਦਾ ਡਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਤੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਚਾਲਕਾਂ ਨੇ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਆਪੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਜੇ ਉਹ ਇਹ ਸਤੱਰਕਤਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਾ ਵਰਤਦੇ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਕੁ ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਮੌਕਾ ਸੰਭਾਲ਼ ਲਿਆ। ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਹਰਿਆਣਾ ਬੜੀ ਸੂਝਵਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ। ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਮਝਿਆ ਹੋਇਆ ਆਈਏਐੱਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਨਾਤੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਝ ਸੂਝ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਨਜ਼ਰੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲ਼ਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਦਾ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਮੰਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਹਿਆ ਜਾਣਾ ਕਿ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਕਈ ਸਾਲ ਹਰਿਆਣਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲ਼ਾ,ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁੱਦਾ ਫਿਰ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਖਲੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿਆਣਪ ਭਰਿਆ ਕਦਮ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਜਵੀਜ਼ ’ਤੇ ਵੱਡਾ ਰੌਲ਼ਾ ਪੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚ ਲਏ ਗਏ।

ਮੈਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਮੱਰਥਕ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਜਾਂ ਲਿਪੀ ਆਂਤਿ੍ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪਣ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਵਰਗ ਮਿਲ਼ ਜਾਣ।

ਜੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੂਜੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਵੀ ਮੁਬਾਰਕ ਕਦਮ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਬਹੁਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਵੀ ਇੰਝ ਕਰਦੇ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਹੂਣੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ ਜਾਂ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਰਦੂ ਰਸਮ-ਉਲ-ਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਅਜੇ ਹੁਣੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਹਟਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਰਦੂ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀਆਂ ਹਨ। ਕਰੀਬ ਪੱਚਾਸੀ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਸੱਤਰ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਹੈ।

ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਉਰਦੂ ਜਾਂ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਤਹਿ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ। ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕੀਰਨਤਾ ਪਾਲ਼ੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਜਿਨਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੱਤ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਲਿਪੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁੱਖ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਲਿਪੀ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ’ਚੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ਼ੀ, ਮੁੱਖ ’ਚੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਨਿਕਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੱਟੜ ਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਖਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਸੋਚ ਨੇ ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ੋਂ ਅਭਿੱਜ ਹੀ ਰਹੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੂਰਖ਼ਤਾ ਸੀ, ਇੰਨੇਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭਾਵ-ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਗੌਲਣਾ।

ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਿਉਂਦੀ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ, ਅੱਧੀ-ਅਧੂਰੀ ਹੀ ਸੱਚੀ ਸੀ, ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੱਧਦੀ-ਵੱਧਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਇੰਨੀਂ ਵਧ ਗਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਗਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਜ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੀ ਟੁੱਟੇ ਰਹੇ।

ਪਰ ਤਨੋਂ-ਮਨੋਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਨ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ, ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ, ਸੁਹਾਗ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ, ਵੈਣ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਚਨਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ ਜਿਹੜੀ ਲਿਪੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਰਦੂ ਫਾਰਸੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੇਨਵਨਾਗਰੀ। ਉਝ ਇਸ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਥੋੜਾ-ਬਹੁਤਾ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਗਿਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਦਾ ਗ੍ਹੋੜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਅੱਖ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਲਿਖਣਾ ਗ੍ਹੋੜਾ, ਬੋਲਣਾ ਘੋੜਾ। ਬਸ ਵਕਤ ਟਪੀ, ਚਾਹੀਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲਿਪੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਕੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਹੜੀ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਸੀ। ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲ਼ਾ ਤਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ। ਬਸ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਕੁਤਾਹੀ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਰੋਣਾ ਗਲ਼ ਪਾ ਲਿਆ।

ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਾ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਸੀ। ਸਕੂਲਾਂ-ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਕਿਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੁੰਗੜੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਭਾਈ ਹੀ ਉੜਾ-ਐੜਾ ਸਿਖਾ ਦੇਂਦਾ ਤੇ ਪੰਜ ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਜਾਂ ਦਸ ਗ੍ਰੰਥੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਣੀ ਕਿੱਥੋਂ ਸੀ? ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਹੀ ਉਰਦੂ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤੇ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਤਸੱਲੀ ਵਾਲ਼ੀ ਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਦੋਂ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਰੌਲ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਅੱਜ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹਮਾਇਤੀ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾ ਲਿਖਣ ਨਾਲ਼ੋਂ ਤਾਂ ਇਹ ਚੰਗਾ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਲੋੜ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਨਹੀਂ।

ਅਸੀਂ ਜਿਹੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ, ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਤਸੱਲੀ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬਹੁਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਦੇ ਵੀ ਗਿਆਤਾ ਹਨ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਨੁਵਾਦਤ ਜਾਂ ਲਿਪੀਆਂਤਿ੍ਰਤ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਉਰਦੂ ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਹੁੜੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ। ਅਜਿਹਾ ਝੱਲ ਖਿਲਾਰਨਾ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਫਿਕਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਿਕਰ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਫਕਰ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰੋਸੀਏ।

ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਸਲਾ ਇਸ ਜ਼ਹਿਨੀਅਤ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਨੇਂ ਕੁ ਘੁਸੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਰਹੇ ਹੀ ਨਾ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਚਾਲ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਂਨਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ। ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਘਸੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰਕ ਨਾਲ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਇੰਝ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਛਾਤੀ ਫੁਲਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਭਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਰਗ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਚੇਤਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਠੇਠਤ ਕੁਝ ਕੁ ਬਚੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਬੜਾ ਰੌਲ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਤਮ ਤੇ ਫਿਰ ਹੋਵੇਗੀ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੌਂ ਗਏ। ਜੇ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਬਾਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਇਕੱਲੇ ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ ਨੇ ਦਾਗ਼ਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਤਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ ਹਨ।

ਹੁਣ ਇੱਕਦਮ ਅਸਲੀ ਮੁੱਦੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ‘ਸ਼ਬਦ ਬੂੰਦ’ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣਾ ਉਸੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ। ਚਾਹੀਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿਆਣਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਰਚੇ ‘ਹਰੀ ਗੰਧਾ’ ਵਾਲ਼ੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨ। ਸਾਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਜਾਂ ਲਿਪੀਆਂਤ੍ਰਣ ਕਰਕੇ ‘ਹਰੀ ਗੰਧਾ’ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਬੂੰਦ ਹਿੰਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਬਦ ਬੂੰਦ’ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ।

ਸੰਪਰਕ: 092558-92663

Comments

Iqbal Ramoowalia

ਹਰਭਜਨ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨੇ। ਏਡੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅਨੋਖੀ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਛਾਂਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਬੋਲੀ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਪੈਂਤੀ-ਅੱਖਰੀ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੱਥ ਹੈ। ਇਸ ਪੈਂਤੀ-ਅੱਖਰੀ ਲਿੱਪੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਹ ਅਨਸਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਗੁਰਮੁਖੀ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ, ਜੀ ਬੀ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਖੋਜੀ ਗਵਾਹ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲਿੱਪੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਢੇਰ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਲਿੱਪੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ 'ਮੁੱਖਾਂ' ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿੱਕਲੀ; ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 'ਹੱਥਾਂ' ਅਤੇ ਮੱਥੇ `ਚ ਆਏ ਫ਼ੁਰਨਿਆਂ ਨਾਲ਼, ਇਸ ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਵਣ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਵਿਅਕਤੀ ਹਾਂ ਤੇ ਉਰਦੂ-ਅੱਖਰੀ, ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਅਤੇ ਪੈਂਤੀ-ਅੱਖਰੀ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਵੀ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਵਿਚੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਲਿੱਪੀ ਤਾਂ ਪੈਂਤੀ-ਅੱਖਰੀ ਹੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਲਿੱਪੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਆਪਣੇ ਹੱਡਾਂ `ਚ ਰਚਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਜਾਂ ਉਰਦੂ-ਅੱਖਰੀ ਜੰਮ ਜੰਮ ਵਰਤਣ। ਉਂਝ ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਰਦੂ-ਅੱਖਰੀ ਵਰਤਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਗਰ ਪੈਂਤੀ-ਅੱਖਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਇਹ ਐਵੇਂ ਹਫ਼ਤੇ ਦਸ ਦਿਨ ਦੀ ਖੇਡ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਫ਼ੈਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ `ਚੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਗਰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਇਸ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਲੈਣ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। [email protected]

Iqbal ramoowalia

ਹਰਭਜਨ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨੇ। ਏਡੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅਨੋਖੀ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਛਾਂਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਬੋਲੀ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਪੈਂਤੀ-ਅੱਖਰੀ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੱਥ ਹੈ। ਇਸ ਪੈਂਤੀ-ਅੱਖਰੀ ਲਿੱਪੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਹ ਅਨਸਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਗੁਰਮੁਖੀ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ, ਜੀ ਬੀ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਖੋਜੀ ਗਵਾਹ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲਿੱਪੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਢੇਰ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਲਿੱਪੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ 'ਮੁੱਖਾਂ' ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿੱਕਲੀ; ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 'ਹੱਥਾਂ' ਅਤੇ ਮੱਥੇ `ਚ ਆਏ ਫ਼ੁਰਨਿਆਂ ਨਾਲ਼, ਇਸ ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਵਣ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਵਿਅਕਤੀ ਹਾਂ ਤੇ ਉਰਦੂ-ਅੱਖਰੀ, ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਅਤੇ ਪੈਂਤੀ-ਅੱਖਰੀ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਵੀ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਵਿਚੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਲਿੱਪੀ ਤਾਂ ਪੈਂਤੀ-ਅੱਖਰੀ ਹੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਲਿੱਪੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਆਪਣੇ ਹੱਡਾਂ `ਚ ਰਚਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਜਾਂ ਉਰਦੂ-ਅੱਖਰੀ ਜੰਮ ਜੰਮ ਵਰਤਣ। ਉਂਝ ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਰਦੂ-ਅੱਖਰੀ ਵਰਤਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਗਰ ਪੈਂਤੀ-ਅੱਖਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਇਹ ਐਵੇਂ ਹਫ਼ਤੇ ਦਸ ਦਿਨ ਦੀ ਖੇਡ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਫ਼ੈਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿੱਪੀ ਨੇ ਮੁਸਲਮ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਬੱਸ ਤਰਸਦੇ ਹੀ ਰਹਿਹਣਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ `ਚੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਗਰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਇਸ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਲੈਣ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। [email protected]

Aamir Zaheer Bhatti

ਮੰਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਨੀਆਂ ਜਿਆਦਾ ਲਿੱਪੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਿੱਪੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂ ਲਿਖਣਾ ਏਸ ਨੂ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ. ਸਾਨੂ ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਨੂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਵਣ ਲਈ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਲਿੱਪੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਹੈ, ਇਕ ਅਜੇਹੀ ਲਿੱਪੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ. ਮੈਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡਿਆ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂ ਪ੍ਰੋਮੋਟ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿੱਪੀ ਦੀ ਬੁਤ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਅਖੀਰ ਏਸ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ ਕੇ ਏਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭੈਣਾਂ ਭਰਾ ਉਸ ਲੇਖ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ. ਸੋ ਮੈਨੂ ਇਕ ਅਜੇਹੀ ਲਿੱਪੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਜਿਸ ਨੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਤੇ ਦੇਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਲਿੱਪੀ ਹੈ ਰੋਮਨ ਲਿੱਪੀ. ਮੈਂ ਇਹ ਆਜਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕੀ ਰੋਮਨ ਲਿੱਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਅਪੜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ. ਸੋ ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹੋ ਲਿੱਪੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡਿਆ ਤੇ ਵਰਤਦਾ ਹਾਂ. ਅਸਾਂ ਨਿਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਨਹੀ ਕਰਨੀ ਸਗੋਂ ਏਸ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂ ਵੀ ਮੁਖ ਰਖਣਾ ਹੈ. ਅਰਬੀ ਬੋਲੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ. ਕਿਸੇ ਇਕ ਅਰਬ ਦੇਸ ਵਿਚ ਛਪਣ ਵਾਲਾ ਅਖਬਾਰ ਪੂਰੀ ਅਰਬ ਦੁਨਿਆ ਵਿਚ ਵਿਕਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਇਹੋ ਕਰਨ ਹੈ ਕੇ ਅਰਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਦੇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀ ਵਿਕਦੀਆਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਅਰਬ ਦੁਨਿਆ ਵਿਚ ਵਿਕਦੀਆਂ ਹਨ. ਸਾਨੂ ਲੋੜ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਚੋਂ ਕਢ ਕੇ ਇਸ ਨੂ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ. ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਨਿਆ ਦਾ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਚੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂ ਪੜ੍ਹ ਸਕੇ, ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕੇ. ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਕੁਲੇਸ਼ਨ ਵਧ ਸਕੇ. ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨਿਆ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਸਕੇ.

ਸਟੀਵਨ ਮਿਸਿਸਾਗਵੀ

ਅਤਾਤੁਰਕ ਨੇ ਰੋਮਨ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਪਰ ਉਸ ਸਮਾਂ ਟਰਕੀ ਵਿਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸਨ । ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਹਨ । ਜੇ ਰੋਮਨ ਲਿੱਪੀ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਜ਼ਰੂਰ ਵਰਤੇ ਜਾਣਗੇ । ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਅਮੀਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ... ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿਚ ਇਹ ਅਮਲ ਤਾਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ; ਹਰ ਇੱਕ ਜ਼ਬਾਨ ਦੂਜੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ । ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਬਾਨ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਲਿੱਪੀ ਵਰਤਣੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ...

Ferne Stephensen

This Google doc exposes how this scamdemic is part of a bigger plan to crush your business and keep it closed or semi-operational (with heavy rescritions) while big corporations remain open without consequences. This Covid lie has ruined many peoples lives and businesses and is all done on purpose to bring about the One World Order. It goes much deeper than this but the purpose of this doc is to expose the evil and wickedness that works in the background to ruin peoples lives. So feel free to share this message with friends and family. No need to reply to the email i provided above as its not registered. But this information will tell you everything you need to know. https://docs.google.com/document/d/1ogQqKrmP0Dzga6xvMp5zA6n-WLKx0mp-laETDTVe4Dw/edit

Helena Rubin

w: LPC Strategic Committee LeakInboxLPC leaker <‪[email protected]‬>1:47 PM (7 hours ago)toHello, Original Message ‐‐‐‐‐‐‐ On Saturday, October 10, 2020 1:38 PM, REMOVED <REMOVED> wrote: Dear *******, I want to provide you some very important information. I'm a committee member within the Liberal Party of Canada. I sit within several committee groups but the information I am providing is originating from the Strategic Planning committee (which is steered by the PMO). I need to start off by saying that I'm not happy doing this but I have to. As a Canadian and more importantly as a parent who wants a better future not only for my children but for other children as well. The other reason I am doing this is because roughly 30% of the committee members are not pleased with the direction this will take Canada, but our opinions have been ignored and they plan on moving forward toward their goals. They have also made it very clear that nothing will stop the planned outcomes. The road map and aim was set out by the PMO and is as follows: Phase in secondary lock down restrictions on a rolling basis, starting with major metropolitan areas first and expanding outward. Expected by November 2020. Rush the acquisition of (or construction of) isolation facilities across every province and territory. Expected by December 2020. Daily new cases of COVID-19 will surge beyond capacity of testing, including increases in COVID related deaths following the same growth curves. Expected by end of November 2020. Complete and total secondary lock down (much stricter than the first and second rolling phase restrictions). Expected by end of December 2020 - early January 2021 Reform and expansion of the unemployment program to be transitioned into the universal basic income program. Expected by Q1 2021. Projected COVID-19 mutation and/or co-infection with secondary virus (referred to as COVID-21) leading to a third wave with much higher mortality rate and higher rate of infection. Expected by February 2021. Daily new cases of COVID-21 hospitalizations and COVID-19 and COVID-21 related deaths will exceed medical care facilities capacity. Expected Q1 - Q2 2021. Enhanced lock down restrictions (referred to as Third Lock Down) will be implemented. Full travel restrictions will be imposed (including inter-province and inter-city). Expected Q2 2021. Transitioning of individuals into the universal basic income program. Expected mid Q2 2021. Projected supply chain break downs, inventory shortages, large economic instability. Expected late Q2 2021. Deployment of military personnel into major metropolitan areas as well as all major roadways to establish travel checkpoints. Restrict travel and movement. Provide logistical support to the area. Expected by Q3 2021. Along with that provided road map the Strategic Planning committee was asked to design an effective way of transitioning Canadians to meet a unprecedented economic endeavor. One that would change the face of Canada and forever alter the lives of Canadians. What we were told was that in order to offset what was essentially an economic collapse on a international scale, that the federal government was going to offer Canadians a total debt relief. This is how it works: the federal government will offer to eliminate all personal debts (mortgages, loans, credit cards, etc) which all funding will be provided to Canada by the IMF under what will become known as the World Debt Reset program. In exchange for acceptance of this total debt forgiveness the individual would forfeit ownership of any and all property and assets forever. The individual would also have to agree to partake in the COVID-19 and COVID-21 vaccination schedule, which would provide the individual with unrestricted travel and unrestricted living even under a full lock down (through the use of photo identification referred to as Canada's HealthPass) . Committee members asked who would become the owner of the forfeited property and assets in that scenario and what would happen to lenders or financial institutions, we were simply told "the World Debt Reset program will handle all of the details". Several committee members also questioned what would happen to individuals if they refused to participate in the World Debt Reset program, or the HealthPass, or the vaccination schedule, and the answer we got was very troubling. Essentially we were told it was our duty to make sure we came up with a plan to ensure that would never happen. We were told it was in the individuals best interest to participate. When several committee members pushed relentlessly to get an answer we were told that those who refused would first live under the lock down restrictions indefinitely. And that over a short period of time as more Canadians transitioned into the debt forgiveness program, the ones who refused to participate would be deemed a public safety risk and would be relocated into isolation facilities. Once in those facilities they would be given two options, participate in the debt forgiveness program and be released, or stay indefinitely in the isolation facility under the classification of a serious public health risk and have all their assets seized. So as you can imagine after hearing all of this it turned into quite the heated discussion and escalated beyond anything I've ever witnessed before. In the end it was implied by the PMO that the whole agenda will move forward no matter who agrees with it or not. That it wont just be Canada but in fact all nations will have similar roadmaps and agendas. That we need to take advantage of the situations before us to promote change on a grander scale for the betterment of everyone. The members who were opposed and ones who brought up key issues that would arise from such a thing were completely ignored. Our opinions and concerns were ignored. We were simply told to just do it. All I know is that I don't like it and I think its going to place Canadians into a dark future. Full Link: https://thecanadianreport.ca/is-this-leaked-memo-really-trudeaus-covid-plan-for-2021-you-decide/ Alternate Link: https://www.godlikeproductions.com/forum1/message4551385/pg1?c1=1&c2=1&disclaimer=Continue Youtube Link based on email leak: Questions: What's Going On??? https://youtu.be/AzWLlfwfD4Y Jesus Christ Is Coming Back Soon So Repent of sin, pray, and have faith in Jesus Christ!

Hildred Ansell

Happy New Year 2021!! I have a couple of questions for you

QGWI8R3WST6Z96UWXF www.web.de

QGWI8R3WST6Z96UWXF www.google.com I have a small question for you

Jay McDonald

Hello there, I'm sorry to trouble you. Would you be so kind as to inform me who is responsible for copy writing and content creation for suhisaver.org and just how I might get in touch with? As a thank you for reading my message and a way to hopefully provide some value for you, can I invite you to take my completely free, no strings attached fill in the blanks professional sales letter template that can be used for traditonal sales pages and letters, video sales letters and persuasive website content. Just go to Mysalesscripter.com now. I specialise in fill in the blanks sales script templates and bespoke scripts using hall of fame copywriter principles to take the headache and guess work out of content creation for you. In addition to custom and template sales letters, I also provide custom and templated: 1. Full email series to establish your client relationships and maximise sales 2. Sales phone call scripts to hit your sales targets 4. Crazy converting website sales copy 5. Attention grabbing Google adword and Facebook ads 6. Slick, memorable video sales letters 7. Lead grabbing optin pages and sales boosting upsell scripts 8. Professional webinar presentations and webinar promotion material 9. Attention getting headlines and call to actions (CTA) 10. Complete product follow up email series 11. Blog content creation and management 12. Ebook creation If you be interested in checking out some samples of my work please visit Mysalesscripter.com. You can also pick up your completely free sales script template you can use to drive leads and sales right away. I am passionate about bringing usually reserved for big corporations to smaller, often family run, operations. Thank you. Best regards, Jay McDonald [email protected] Sales Script Scribe at https://Mysalesscripter.com If this is not of interest please accept my apologies and opt out here https://unsubscribe.onlineserver1.com/m?d=suhisaver.org

Seymour Boland

The last day of giant discounts on all our products https://u.to/2R5AGw

►►► ✅ Do you want to become successful by working online? https://is.gd/CAm

►►► ✅ The last day of giant discounts on all our products Do you want to become successful by working online? https://is.gd/CAmo59

Marquita Stover

Two days ago I received a message that I need to pick up my prize. But I lost the email with the data to access the site. How do I restore access? >>> https://is.gd/6JIDfz

Lenore Ogrady

Please tell me what is the name of the tool for improving memory and mental abilities. It also increases efficiency and gives strength. I just forgot what it's called, I took it from you on this site >>> https://u.to/kWxJHA >>> This remedy helped me a lot after a fashionable illness today!

Onita Kaawirn

Hi!

Jayden Birkbeck

Hello!

QGWM1O7L67CR6HJWXF www.yahoo.com Schoenheimer

Hi! Please tell me the number of your office, I will come to you tomorrow. QGWM1O7L67CR6HJWXF www.yahoo.com

QGWHJOGVM1MIVUYWXF www.yahoo.com McCullers

Hi! Please tell me the number of your office, I will come to you tomorrow. QGWHJOGVM1MIVUYWXF www.yahoo.com

Lilly Winslow

Hi there, World's First ChatGPT-Powered App That Generates High Quality Content & Converts It To Scroll Stopping Videos With Thousand Of DFY Templates is OUT Now!!! Yes, you read that right. You can now generate Not Only Content but also Videos For Yourself & For Your Clients With the power of Real AI (Full ChatGPT Approved) => Click Here & Create Your First High Quality Contents & Videos Now: https://bit.ly/CHATGPT30 Special $4 Off - ‘VIDMORA4’ (Expires in an hour time) Let me introduce you to this CRAZY AI Tool World's First ChatGPT-Powered App That Generates High Quality Content & Converts It To Scroll Stopping Videos With Unique AI Based BG Removal App & DFY Templates How cool is that? Now you won’t have to pay for expensive platforms like Grammarly, Quillbolt, Rytr, Animaker, Jupiter, Videohive, Renderforest or any other site. So let me ask you… Are you tired of Creating old videos & duplicate contents ? Thanks to the brand new ChatGPT AI-powered software ... It combines the power of Content Creation, Video Creation & Video Marketing to get best results from one easy-to-use dashboard It's loaded with awesome features like: ► Professional & Fully Cloud-Based Platform ► ChatGPT Powered AI Content & AI Video Creator Platform ► 500+ Ready to Use Templates ► Create Scroll-Stopping Videos for Your Social Media ► Create AI Generated Content In Just Single Click ► Create High Converting Video Ads ► Custom 3D Characters to WOW your Audience ► Custom 3D Objects with Animation to skyrocket your Sales ► Instagram, FB, Snapchat, Whatsapp Thumb-Stopping Story Creator Create ► Personalised Videos eCom Showcase Videos ► 50 Built-in Premium Music Tracks ► 3 Million+ Searchable Royalty Free Stocks ► Huge Font Library ► Upload Your Own Images, Videos ► AI Powered Background Remover ► Full HD Videos Completely ► Step By Step Training ► And much more... => Get Your VidMora AI Lifetime Account + Commercial License at a One-Time Price: https://bit.ly/CHATGPT30 Special $4 Off - ‘VIDMORA4’ (Expires in an hour time) Cheers Abhi Newo 45 St. Patricks Street, Miami ============================= Click here to Unsubscribe.

Shad Beall

Hello, Yaay! BrainBox is Finally Live!!! You can now launch your own “ChatGPT-Like” AI Chatbot and get access to it's 50+ superpower Advanced Features that automates everything you could ever need for your success in the online space without running bankrupt. Effortlessly launch your own ChatGPT Like AI Chatbot - Zero Monthly Fee, Zero Coding! (Earlybirds and 11 fastest fingers only!) Henceforth, you will stop working tirelessly like a pendulum and quit spending enormously for freelancers and expensive third-party platforms for their pesky tasks. It doesn't matter your rank in the online space, whether you're a pro marketer or a beginner. Once your AI Chatbot is up and running, you are good to go! With this Unique tool in your hands, You will unlock the success-secret of the top affiliates and 500 fortune companies just by simply describing what you need either through voice commands or typing... …without experiencing a single downtime or paying outrageously monthly.. and trust me your result is ready within a twinkle of an eye! Sounds great right? No Bluffing, No Xtra Payment! This is 50X better than the popular ChatGPT. As easy as it is, You can customize your chatbot's appearance, voice, and personality to match your brand and your audience's preferences even if you don't have tech or design experience. And with the powerful analytics dashboard, you can track your chatbot's performance, monitor user feedback, and optimize your chatbot's features and responses over time. The sweetest of all is, It comes equipped with a built-in buyers generator that will fetch out for you thousands of hungry buyers in every corner of the universe day by day to pay for your chatbot services and ultimately bring in for you $5k-$10K per month in side-income on complete autopilot. Isn’t this mind-blowing? See there’s more benefits for you with this Brand New Innovation... you just need to go in and see them all for yourself… and they will be all yours today for a very low one time fee and enjoy for your lifetime. No upgrading ​fee, No reselling fee, ​​No Upsells required! Watch Live Video how this is powerful >>> https://bit.ly/brainboox Cheers Thanks Yudh D 34 Chula Road, TX 86760 ===== Click here to Unsubscribe

Aleida Gaskins

Hey, Using social media is the most important factor for attracting maximum customers & driving more traffic to your websites. But, In reality, Managing multiple social platforms for your business or your own clients isn’t as easy as it looks. So, do you wanna get a brand-new technology that helps you to use this latest trend & bank in big starting today? Say Hi To This Breathtaking Brand New System … World’s First, Smart Core Infusion A.I. Reach Technology That Simplifies The Process Of Planning, Composing, And Publishing Engaging Content Across Major Social Media Networks & Drives MASSIVE Traffic, Engagement, And Sales With this, anyone can say goodbye to problems like: • Creating engaging content for social media platforms is a tiring & cumbersome process. • Managing multiple social media accounts takes tons of time & effort. • Hiring social media managers is way more expensive & doesn’t yield the results that you’re looking for. • Targeting the right platforms and audience for maximum engagement is a difficult task • Keeping up with the ever-changing social media strategies isn’t a cup of tea for everyone • Falling engagement rates and fewer post interactions is also a big roadblock for every marketer Feeling lured, Watch This Short Demo Video ===> https://bit.ly/3JELRFC Now, It's Time To Say Final Goodbye To… ● Paying Through The Nose To Third Party Platforms That Charge Big ● Use Old School Social Media Automation Tools That No One Likes ● Pay Thousands Of Dollars On Expensive Automation Platforms Once & For All ● Hiring & Running After Expensive Freelancers Hope you’re still not confused… So, what are you waiting for? Grab Viral Dashboard At Crazy Low Early bird Price & here’s the icing on the cake… To Your Success Atto Mehndi 89 Rugby Street, CN 98789 ============== Click here to Unsubscribe

Raina Matheson

Yes, we love tiktok videos but how do you download tiktok videos without watermark on it ? It's possible, Right ? Yes, you can even download videos from YouTube, Facebook, Tiktok, Pinterest and over dozens of websites in just 1 Click. It's Free and will be FREE Forever. Access it here >>> https://bit.ly/allin1videodownloader Works on PC as well as smartphones. Don't forget to Bookmark it. Cheers Yud Tumblr Click here to Unsubscribe

Mathias Braman

Hi, As i was watching through your website i got a question myself, so thought to ask you about it. Are you promoting your business on Instagram ? We all know Instagram get's millions of traffic daily and a piece of Cake of that whole traffic can be your niche targeted audiences, Agree me? Let me come to the point. As i discovered this thing called MR Domination that helps to get viral traffic from Instagram. Yes, i had tested it myself before writing to you about this. If you have few minutes for the sake of increasing your Business sales I would like you to check out this VIDEO and Think if this can be applicable for your business. Check out the video here =====>>> https://bit.ly/mrdvideopreview I hope it helps your business growth onwards to 5x-10x easily. Cheers Royal Naidu 98 Will St. TX, 88465 ========= Click here to Unsubscribe

Jed Bothwell

Hi, As the world is again going into Recession. Most of the people are already investing some % of money into Crypto. As Crypto market is already down since last time high and now preparing to spike up in near years. It's very wise to invest some money (i don't recommend to invest your life savings) into some top coins with good future. If we analyse the market we can see BTC, ETH, ADA etc. to spike up in next 2-4 years as we read their History. By the way it's FREE to create your wallet (where you can hold, buy, sell, exchange any crypto currency) Get Started here >>> https://bit.ly/cryptowalletreg It's wise to open a Free wallet on World's No 1 Crypto Exchange, who knows when we gonna need it... Regards Biplov K 99 Manhatten Road, TX 87845

Lamar Cookson

Hey, Are you looking for a way to make money online? Have you heard about affiliate marketing but don't know where to start? Our Affiliate Marketing for Beginners E-book is the perfect solution for you! Our e-book is designed to teach beginners the basics of affiliate marketing and how to start making money online. With our step-by-step guide, you will learn how to choose the right products to promote, how to create a website, how to drive traffic, and much more. This e-book is perfect for anyone who wants to start making passive income online. It is written in a simple and easy-to-understand language, making it easy for anyone to follow. Don't wait any longer! Get your copy of Affiliate Marketing for Beginners E-book now and start your journey towards financial freedom. ===>>> https://bit.ly/affmstry * Open For people who Seriously want to learn Affiliate Marketing (Please ignore this message if you are not Interested) ** It's NOT a Get Rich Scheme overnight. Seriously people only can get Good Results with our mentorship as it's PROVEN over & over again. Regards Charlie T 90 Rugby ST. TX 44435 ========== Click here to unsubscribe https://bit.ly/stop69

Security Code (required)



Can't read the image? click here to refresh.

Name (required)

Leave a comment... (required)





ਨਜ਼ਰੀਆ

ਆਬ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ